نوروفیدبک و کاربردهای آن
ساعت ۱۱:٥٥ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٥   کلمات کلیدی: نوروفیدبک

نوروفیدبک نوعی بیوفیدبک است که در آن از امواج مغزی به عنوان بازخورد استفاده می‌شود. بیوفیدبک یا پس‌خوراندزیستی با بکارگیری مفاهیمی از علوم مختلف در دهه 1950 مورد استفاده قرار گرفته و به تدریج رواج یافت و نهایتاً‌ در 1969 به این نام شناخته شد. ایده‌های متعددی از علوم مختلف من‌جمله یافته‌های مطالعاتی که در زمینه شرطی‌سازی دستگاه عصبی خودکار مرکزی، سایکوفیزیولوژی، رفتار درمانی، راهبردهای کنترل استرس، مهندسی پزشکی و سایبرنتیک انجام یافته به پرورش مدل کاربردی بیوفیدبک و شکل‌گیری آن به شکل امروزی کمک کرده است. اما اصلی‌ترین حوزه تعریف‌کننده بیوفیدبک علم سایبرنتیک می‌باشد که به طور مستقیم به تعریف پردازش اطلاعات و ارائة فیدبک در سیستم‌های گوناگون می‌پردازد. 

طبق یکی از اصول پایه سایبرنتیک، فرد نمی‌تواند متغیری را کنترل نماید مگر اطلاعات لازم از آن متغیر را دریافت نماید. این اطلاعات را فیدبک می‌نامند. اصل دیگری نیز بیان می‌دارد که وجود بیوفیدبک یادگیری را ممکن می‌سازد. در بیوفیدبک‌ کاربردی هدف اصلی بالابردن آگاهی شخص نسبت به آنچه در بدن و حتی مغزش به وقوع می‌پیوندد و افزایش قدرت کنترل بر آن است. با ارائه این تکنیک افراد فیدبک‌های واضح و مستقیمی را از سیستم فیزیولوژی‌شان دریافت می‌دارند که به آنها در کنترل عملکرد این سیستم کمک می‌نماید.  نوروفیدبک به عنوان شکلی از بیوفیدبک، روشی ایمن و بدون درد است که در طی آن حس‌گرهایی که الکترود نامیده می‌شوند، به سر بیمار متصل می‌گردد.  در نوروفیدبک، براساس پروتکل‌های مشخص، بازخوردهای مناسب در جهت رفع نابهنجاری امواج مغزی به بیمار ارائه می‌شود. اطلاعات دریافتی توسط دو مانیتور جداگانه در اختیار بیمار و درمانگر قرار می‌گیرند. در این حالت هم بیمار و هم درمانگر قادر خواهند بود امواج مغزی بیمار را مشاهده کنند.

در نتیجه فرایندهای ناهشیار و غیر ارادی (فعالیت امواج مغزی)، برای بیمار کاملاً محسوس می‌گردد (از طریق مشاهده آنها در کامپیوتر) و بیمار با کمک درمانگر و ارائه محرکهای دیداری-شنیداری قادر خواهد بود امواج نابنهجار را دستکاری کرده و در طی جلسات درمان آنها را به حالت بهنجار تبدیل کند. در رایج‌ترین روش مورد استفاده برای نوروفیدبک، بیمار در مانیتور خود یک بازی ویدیوئی انجام می‌دهد. البته بر خلاف بازیهای رایج بیمار نباید از دست خود استفاده کند بلکه این کار را از طریق الگوی امواج مغزی خود انجام می‌دهد. درمانگر در طول درمان امواج مغزی و تحلیل های صورت گرفته از آنها را در مانیتور خود مشاهده می‌کند و جریان بازی را به گونه‌ای هدایت می‌کند تا الگوی مناسب و بهنجار امواج مغزی فعال گردد. 

ایده اصلی درمان این است که مغز با مشاهده نابهنجاری امواج خود، یاد می‌گیرد خود را اصلاح نماید. این امر در روند درمان و بر اساس اصول یادگیری صورت می‌گیرد. نوروفیدبک در درمان اختلالات زیادی از قبیل/ بیش فعالی و کمبود توجه، مشکلات توجه و تمرکزی، اختلال سلوک، اختلالات رفتاری، افسردگی، تنظیم خلق، اختلالات تنظیم عاطفه، اختلال دوقطبی، اختلالات اضطرابی، حملات هراس، اختلالات حاد پس ضربه ای، بی خوابی، بیداری مکرر از خواب، بی قراری پا    (تکان دادن پا)، دندادن قروچه در خواب، سردردهای میگرنی، درد مزمن، حمله های صرعی، ناتوانائیهای یادگیری، اختلال نافذ رشد، اوتیسم (درخودماندگی)، نشخوار فکری، وسواس فکری و عملی، نشخوار فکری، آسیب ضایعه گر به مغز، تورت (تیک مرکب با نشانه های خاص)، عملکرد عالی،، سوء مصرف مواد و ... به کار می‌رود.


بیماری‌های قابل درمان با نوروفیدبک  

 ‏ 
‏-‏    بیش‌فعالی/ کمبود توجه (‏ADHD‏): بیش از هر بیماری دیگری، برای درمان ‏ADHD‏ از نوروفیدبک استفاده شده است. مطالعات و تحقیقات ‏ 
مختلفی تأثیر این درمان را بر ‏ADHD‏ ثابت کرده‌اند‎]‎‏3،2،1‏‎[‎‏.چندین درمانگر مجرب اظهار داشتند 85-80% بیماران مبتلا به ‏ADHD‏ به وسیله ‏نوروفیدبک بهبودی کامل یافتند‎]‎‏ 3،2،4‏‎ [‎‏. ‏ 
‏-‏    اضطراب (‏Anxiety‏) : بسیاری از متخصصان، به کارگیری نوروفیدبک به منظور درمان اضطراب را یکی از عمده‌ترین موارد و زمینه‌های استفاده ‏ 
از نوروفیدبک می‌دانند. اکثر آن‌ها معتقدند اضطراب یکی از اولین بیماری‌هایی بود که به نوروفیدبک پاسخ داد. نتایج پژوهشی نشان می‌دهد ‏که در حدود 90-80 % از بیماران اضطرابی با این روش درمان شده‌اند‎]‎‏7،6،5‏‎[‎‏. برخی از اختلالات اضطرابی که با این روش درمان می‌شوند، عبارتند از: اختلاس وسواس فکری ـ عملی (‏OCD‏)، حملات هراس (‏Panic‏)، فوبی‌ها (‏Phobias‏) و اختلال استرس پس از سانحه (‏PTSD‏). ‏ 
‏-‏    اختلالات یادگیری (‏learning Disorder‎‏). این اختلالات در سنین دبستان شایع هستند. در این نوع اختلالات علی‌رغم هوش نرمال و عدم ‏وجود نقص حسی، کودک در یادگیری مشکل دارد. این اختلالات موارد زیر را در بر می‌گیرد: نقص توانایی برای شناخت واژه‌ها، خواندن کند و ‏ 
نادرست، مشکل در فهمیدن و نام بردن اصطلاحات ریاضی، عمل‌ها و مفاهیم، و گروه‌بندی ارقام، رعایت مراحل ریاضی، شمارش، جدول ‏ضرب و نیز مشکل در یادگیری نوشتن لغات و جملات. در درمان این اختلالات نوروفیدبک تحول بزرگی ایجاد کرده است. در مورد اختلالات یادگیری، نوروفیدبک به تنهایی پاسخگوست و نیازی به درمان مکمل ندارد. معمولاً با کامل کردن یک دوره درمانی، بهبودی ثابتی حاصل ‏می‌شود. تأثیر این روش در چندین پژوهش علمی و معتبر نیز تأیید شده است ‏‎]‎‏9،8‏‎[‎‏. ‏ 

‏-‏    اختلالات خواب (‏Sleep Disregulation‏): اولین تغییراتی که مراجعین عموماً بعد از شروع درمان با نوروفیدبک مشاهده می‌کنند، تغییر و ‏تنظیم خوابشان است. بنابراین از نوروفیدبک هم در درمان اختلالات خواب نیز استفاده کرد ‏‎]‎‏11،10‏‎[‎‏. 
‏ ‏-‏    صرع، ضربه سر و سکته مغزی (‏Seizure, Head Injury, Cerebral apoplexy‏): در انواع صرع و در مواردی که داروها مؤثر نبوده‌اند و بیماری ‏بسیار مزمن و غیرقابل کنترل بوده است، نوروفیدبک در درمان 70 تا 90% از بیماران موفق بوده است ‏‎]‎‏13،12‏‎[‎‏. در اکثر موارد نوروفیدبک باید ‏با دارو درمانی همراه باشد، اما حدود 20% از بیماران می‌توانند مصرف دارو را پس از درمان با نوروفیدبک قطع کنند ‏‎]‎‏15،14‏‎[‎‏. ‏تأثیراتی از این درمان در موارد ضربه به سر و سکته مغزی نیز گزارش شده است‎]‎‏17،16‏‎[‎ 
‏-‏    دردهای مزمن و سردردهای میگرنی (‏chronia pain, Migraines‏): درمانگران و پزشکانی که از نوروفیدبک برای درمان دردهای مزمن و ‏سردردهای میگرنی استفاده کرده‌اند، اعلام کردند که وقوع و شدت حملات میگرن در اکثر موارد با استفاده از این روش کاهش می‌یابد و ‏حتی از بین می‌رود ‏‎]‎‏19،18‏‎[‎‏.در دردهای مزمن نیز نوروفیدبک به کاهش درد و کنترل آن (حتی در موارد خیلی شدید) کمک کرده است. 
‏ ‏-‏    افسردگی (‏Depression‏): در مورد بیماران مبتلا به افسردگی اساسی (‏Major Depression‏) که هیچ درمانی برای آن‌ها کارساز نبوده، ‏نوروفیدبک در اغلب موارد نتیجه بخش بوده است‏‎]‎‏21،20‏‎[‎‏. ‏ 
در برخی از کشورها یکی از بهترین و معمول‌ترین درمان‌ها برای افسرده‌خویی (‏Dysthymia‏) [افسردگی خفیفی که بیش از 2 سال دوام دارد، ‏اما زندگی فرد را مختل نمی‌کند]، نوروفیدبک است. 
‏ ‏-‏    سوءمصرف مواد (‏substance abuse‏): مطالعات نشان داده است که در مقایسه با درمان‌ها برای دیگر اعتیاد، درمان با نوروفیدبک از بسیاری ‏از روش‌های دیگر موفق‌تر بوده است. علاوه بر این درمان با این روش وسوسه و ولع فرد را کاهش می‌دهد و در درازمدت احتمال عود و ‏بازگشت را پایین می‌آورد ‏‎]‎‏23،22‏‎[‎‏.از طریق نوروفیدبک می‌توان تمامی موارد اعتیاد و نیز سوءمصرف الکل را درمان کرد .هم اکنون نیز تیم های ورزشی متعددی از این روش بهره می برند. برای مثال تیم فوتبال آ.ث میلان و تیم ملی ایتالیا از ماهها قبل از شروع جام جهانی استفاده از روش نوروفیدبک را جزو برنامه های اساسی خود قرار داده بودند و نتایج قابل توجه آنان در مسابقات را می توان به توان ذهنی و آمادگی روانی بالای بازیکنان آنها نسبت داد. 
در چند سال گذشته استفاده از نوروفیدبک برای ارتقای عملکردهای شناختی به یکی از مهم ترین موضوعات تحقیقی در مجلات پزشکی و روان شناسی تبدیل شده است که همگی از این موضوع که می توان مغز را تعلیم داد حمایت می کنند. در سال 2005 مسوولان تنیس کانادا 20 نفر از بهترین تنیسورهای جوان خود را با این روش آموزش دادند و نتایج مثبت آن را تایید کردند. 
همچنین دانشگاه مک گیل در مونترال در پژوهشی 5 ساله اثرات این روش را بر روی 80 ورزشکاردر رشته های مختلف ورزشی بررسی می کند. جیو والینته ، روانشناس ورزشی بسیاری از بازیکنان معروف گلف معتقد است بزودی نوروفیدبک به یکی از اجزای اصلی برنامه های تمرین حرفه ای در خواهد آمد. 
http://www.roham.ws/web/ftopict-10698.html